Bí kíp kinh doanh

Trồng bởi Khoa Tran, cắt tỉa bởi Du Tran

Giới thiệu

Sinh là một người thường ôm trong lòng trí lớn, muốn một ngày lột xác thoát cảnh hàn vi, trở thành đại gia. Sinh mơ tới lúc lượn lờ dưới phố thì đi xe Ferrari, khi tung bay trên trời thì đi BD-700 Global Express Jets, lúc nghỉ ngơi thì có mỹ nhân kề cận, khi làm việc thì quyết định vận mệnh cả vạn người. Ấy thế, là người hàn vi, Sinh không biết làm thế nào để đại nguyện tựu thành. Giấc mơ vẫn chỉ là giấc mơ cho tới khi sinh có trong tay kỳ thư về làm giàu trong thiên hạ. Sinh mua được kỳ thư từ Amazon.Com, đem về đọc ngấu nghiến, những tưởng đâu sáng mai thức dậy thì thần tài sẽ gõ cửa. Nào ngờ tiền mất tật mang, lại bị đứa trẻ hàng xóm chê cười là vừa tham, vừa ngu, chẳng khác chi bọn trẻ nhóc mất tiền mua bí kíp võ lâm về đọc nhằm trở thành cao thủ giang hồ như trong phim kiếm hiệp.

Chủ đề về các bí quyết kinh doanh không có gì mới nhưng luôn nhận được sự quan tâm của rất nhiều bạn trên thế giới. Điều này dễ hiểu vì hạng người như nhân vật Sinh trong phần giới thiệu không hiếm. Có khoảng hàng vạn sách về thể loại này, từ thượng vàng đến hạ cám. Trong bài viết này, tôi chủ yếu nói về loại hàng khủng (business bestsellers [1]). Hiển nhiên, đa số dân kinh doanh đã từng đọc sẽ cho rằng những quyển này là kim chỉ nan (bible). Đến cả Steve Ballmer, CEO của đại gia Microsoft, cũng thừa nhận tranh thủ đọc quyển Good to Great, viết bởi Jim Collins 2], trong giờ nghỉ giải lao khi họp bàn về vấn nạn Google.

Vậy loại kỳ thư thuộc hàng khủng này có thực sự hữu ích hay không mà khiến ngay cả bọn nhà giàu như Steve Ballmer cũng ngấu nghiến đọc lấy được? Đã có hàng loạt các bài viết và sách khác được chấp bút để ném đá các sách bí kíp hàng khủng này. Dưới đây tôi sẽ nêu một số thí dụ, tập trung chính vào quyển The Halo Effect của Phil Rosenzweig [3].

Đọc tiếp tại Minh Biện.

Bài “Lê Bá Khánh Trình (LBTK) bây giờ…” gần đây của Lê Thị Thái Hòa trên báo Thanh Niên có lẽ là bài phóng sự hay nhất về LBKT nhưng cũng đồng thời là một trong những bài viết củ chuối nhất về ông. Tại sao nó hay và tại sao nó lại củ chuối?

Đọc tiếp tại Minh Bien.

Khoa Trần – Tuyên Huỳnh – Dự Trần

Từ một cuộc thi đua xe robot đến nghệ thuật thúc đẩy nghiên cứu khoa học

(From Urban Challenge to Scientific Research Promotion Design)

Giới thiệu. Không như các bài lạm bàn về Kinh Tế trước đây, trong bài viết này, chúng tôi sẽ không đi lan man về chính trị xã hội (nếu chỉ có chính trị xã hội mới làm bạn hứng thú thì bạn thật đáng chết). Lần này, Khoa Trần, Dự Trần, và Tuyên Huỳnh (một giáo sư nửa mùa đang cầy cuốc lam lũ ở UT-Austin mới gia nhập hội Freakonomists) sẽ bình loạn một ít về khoa học công nghệ: cuộc thi đua xe không người lái (Grand Challenge) dưới góc nhìn Kinh Tế (vâng, lại một lần nữa chúng tôi nói về Mechanism Design).

Điểm tin. Trước khi bình loạn thì chúng tôi cũng phải điểm qua cho các bạn biết cuộc thi đua xe không người lái đấy là cái chết tiệt gì và tại sao nó lại nóng hổi.

Cuối tuần vừa qua, 11 đội khác nhau của Mỹ (và cả Đức) đã tranh giải đua xe đường phố ở California với tổng giải thưởng trị giá tổng cộng 3.5 triệu Mỹ kim (giải nhất $2M, giải nhì $1M, và giải ba $500K). Các đội đua này không phải là Ferrari, McLaren,… mà là các trường đại học lớn ở Mỹ như CMU, Stanford, MIT, … song kiếm hợp bích với một số đại gia bên ngoài khác như General Motors, Lockheed Martin,… vì đây là cuộc đua xe robot (autonomous vehicles) chứ không phải là đua xe F1. Quỹ nghiên cứu bộ quốc phòng Mỹ (Defense Advanced Research Projects Agency, aka. DARPA) là kẻ đứng ra tổ chức cuộc thi điên khùng này. Nhiều bạn có thễ bĩu môi bảo rằng 2 triệu Mỹ kim là cái đinh gì so với đua xe F1 mà cũng quảng cáo. Đúng là về mặt giải thưởng thì cuộc thi này chỉ là cái đinh ghỉ so với đua xe F1 nhưng chúng tôi xin nói luôn rằng đây là một cuộc đua khoa học chứ không phải là đua xe thể thao. Đến ngô nghê như tổng thống Mỹ George Bush cũng nhận thức được rằng trong khoa học thì 100 ngàn đô cũng đã là một cái búa rồi chứ đừng nói đến 2 triệu. Giải Nobel đình đám vậy mà cũng chỉ được 1.5 triệu chứ mấy.

Từ từ chúng tôi sẽ thông báo cho bạn biết đội nào thắng giải năm nay (bạn nào quan tâm chắc biết bố nó rồi còn đâu) mà sẽ luợn một tí xem lịch sử cuộc thi này có gì thú vị. Năm 2004, DARPA lần đầu tiên tổ chức cuộc đua này (lấy tên là Grand Challenge) với chặng đường dài hơn 200km xuyên qua sa mạc Mojave. Kết quả là nỗi hổ thẹn đáng chui đầu xuống đất của tất cả các đội: em Hồng Mã của CMU chạy được quãng đường dài nhất gần 12km rồi cũng phải dừng lại khóc hu hu. Không chiếc nào về đến đích!

Read the rest of this entry »

Tại sao các chuyên gia lại là chuyên gia?

July 16, 2007

Như mọi người đều biết, bản báo cáo tháng 7 của nhóm Mark Matthews (chuyên gia tài chính của Merrill Lynch) cho rằng “Có rất ít các yếu tố thúc đẩy VN-Index theo chiều hướng tích cực vào thời điểm hiện nay…” và đề nghị Merrill Lynch (ML) rút hết vốn ra khỏi VN. Ngay sau khi thông tin về báo cáo này được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng thì VN-Index rớt thảm hại. Và có thể trong thời gian ngắn sắp tới, nếu không có sự can thiệp nào khác, VN-Index sẽ tiếp tục giảm. Ái chà. Vậy thì Mark Matthews dự đoán chính xác quá đấy chứ?

Đến đây, tôi lại nhớ đến một lần nói chuyện với những người bạn về cái tôi gọi là “Expert’s Prediction Effect” [1]. Nghĩa là sao? Một khi bạn đã có tấm bằng tiến sĩ và làm cho một cty tư vấn có tên tuổi thì các dự đoán của bạn “luôn” đúng, cho dù bạn chỉ có thể chỉ mất 1 phút cho dự đoán không tầm thường đấy. Vì sao lại như thế? Vì bạn là chuyên gia của 1 cty tư vấn nổi tiếng. Nghĩa là sẽ có rất rất nhiều người tin vào các dự đoán của bạn. Và một khi họ phản ứng theo niềm tin đấy, dự đoán của bạn sẽ tự nhiên trở nên đúng.

Quay trở lại trường hợp của ML. Nói như trên không có nghĩa là tôi cho rằng bản báo cáo của Mark là vớ vẩn hay chủ quan (mặc dù có rất nhiều “chuyên gia” VN phản bác như vậy trên các tờ báo lá cải). Đơn giản tôi không có data, không biết gì, nên không thể đánh giá tính khách quan và chính xác của bản báo cáo.

Footnote:

[1] “Expert’s Prediction Effect” là một thuật ngữ do tôi mới chế vì không biết thuật ngữ chuẩn được dùng trong Kinh Tế Học. Tuy nhiên, đây là một khái niệm cổ lổ sĩ chứ chẳng có gì mới mẻ.

Đính chính: từ khoa học được dùng là “Self-fulfiling Prophecy”, coined by Robert K. Merton, một sociologist nổi tiếng của Mỹ. Robert K. Merton là cha của Robert C. Merton, cha đẻ của ngành Financial Engineering và cũng là một Nobel Laureate in Economics.

Hôm nay là một ngày khốn nạn vì đến giờ (6am) mà tôi vẫn chưa thể ngủ được. Không ngủ được nhưng cũng không học được do động cơ mình không cho phép học quá 4h/ngày, mặc dù 3 qualifying exams are coming up next week. Do đó, tôi sẽ tí toáy một ít về 3 bộ phim kinh điển năm 1994 (Forest Gump, Pulp Fiction, và The Shawshank Redemption) để câu ngủ. Tại sao lại năm 1994? Vì năm này có đến 3 phim thuộc hàng kinh điển và vì .. tôi vừa mới xem The Shawshank Redemption tuần vừa rồi .

1. Forest Gump. Phim này đoạt 6 giải Oscar năm 1994 và nằm trong “favorite list” của khá nhiều movie fans. Tài tử Tom Hanks cũng là một diễn viên ưa thích của tôi. Tuy nhiên, tôi cho rằng phim này overrated. Cái hay chính của phim này là sự kết nối các sự kiện lịch sử ở Mỹ với nhau bằng một anh chàng tên là Gump.

Các sự kiện này bao gồm việc đội bóng bầu dục Mỹ (American football) của University of Alabama vô địch năm 1961, vụ Watergate Scandal làm cho tổng thống đương thời Nixon phải từ chức trong tủi nhục, mối quan hệ ngoại giao bóng bàn (Ping pong diplomacy) của Mỹ và Trung Quốc năm 1971 khi đội bóng bàn của Mỹ (rất bèo) sang Trung Quốc đấu giao hữu để mở đường cho cuộc viếng thăm đầu tiên của một tổng thống Hoa Kỳ (Nixon) tại nước này (trước năm 1971, quan hệ giữa 2 Siêu Tư Bản và Siêu Cộng Sản này rất căng thẳng). Các sự kiện trọng đại nhưng chẳng liên quan gì đến nhau được kết nối một cách trơn tru, mạch lạc, và hài hước khiến khán giả cảm thấy thích thú.

Tuy nhiên, đấy là những sự kiện rất American và hồi còn ở VN, tôi không biết mấy thứ đấy nên xem Forest Gump xong chẳng hiểu cái mẹ gì cả (nhưng vẫn cứ khen hay: vì nó được 6 giải Oscar, không hay sao được). Hai ba năm trước, tôi thấy khá nhiều bạn trẻ ở VN (trên mấy diễn đàn này nọ) list Forest Gump vào danh mục “favorite” mà … ngưỡng mộ.

2. Pulp Fiction. Đây có thể xem như 3 phim nhỏ về giới tội phạm nhưng có liên quan đến nhau. Phim này chỉ có cái hơi khó chịu (nhưng nhiều người khác sẽ không) là lúc kết thúc tôi vẫn không hiểu phim này muốn nói cái gì. Tuy nhiên, phim này có lời thoại rất hay, được mài dũa từng câu một. Đây là một đoạn tôi khá thích (còn nhiều nữa trên IMDB):

Mia: Don’t you hate that?
Vincent: What?
Mia: Uncomfortable silences. Why do we feel it’s necessary to yak about bullshit in order to be comfortable?
Vincent: I don’t know. That’s a good question.
Mia: That’s when you know you’ve found somebody special. When you can just shut the fuck up for a minute and comfortably enjoy the silence.

That’s very true . (Next time, if you see me silent, please feel happy because I find you special or at least please forgive any of my bad acts because I simply find you special :p). Đoạn Vincent (đàn em của sếp) đi chơi chung với Mia (vợ của sếp) cũng là đoạn tôi thích nhất vì nhiều lý do. Trước tiên là vì rửa mắt. Mia (do Uma Thurman đóng) để tóc hơi ngô ngố nhưng dễ thương … “chịu hổng nổi” . Vẻ lôi cuốn từ bên trong ra bên ngoài của Mia làm cho Vincent ngây ngất từ bên ngoài vào bên trong nhưng vì đấy là vợ của sếp nên anh này cứ vò đầu nhưng cũng không dám làm gì. Hậu quả nhãn tiền là cô này chán quá, không biết làm gì nên ngồi nghịch gói heroin của Vincent và bị sốc thuốc suýt chết. Thế là anh này vừa phải cuống quýt tìm cách giải và vừa tưởng tượng viễn cảnh sẽ có 1 viên đạn nằm trong đầu mình. Thà cứ chiều ý vợ sếp vào trong phòng have fun thì có phải tốt bấy nhiêu! Dù sao, đoạn đấy cũng thể hiện rất hay mối quan hệ giữa đàn em và đại ca trong thế giới ngầm. Đối với đàn em thì cho dù vợ sếp có xinh như tiên, có mời chào cỡ nào thì cũng không dám làm gì mặc dù sếp đi vắng. Còn sếp thì chắc như đinh đóng cột rằng đàn em của mình sẽ không dám làm gì với vợ nên tuyệt đố tin tưởng giao vợ cho cậu đàn em bắt dẫn đi chơi.

3. The Shawshank Redemption. Đây thực sự là phim tôi thích nhất trong 3 phim và cũng là một trong những favorite movies của tôi. Phim này xuất sắc từ nội dung bất ngờ, cho đến nhân vật và lý tưởng mà phim muốn truyền tải. Vậy cái phim chết tiệt về tù nhân và cuộc sống trong tù này có gì hay?

Trước tiên, tôi phải kể rằng tôi đã ngủ gục khi xem đến đoạn giữa của phim và đấy cũng là một phần lý do tôi suýt nữa phải bỏ thi Final [1]. Đoạn đầu không có gì đặc sắc nhưng đấy lại là đòn bẩy cho những tình tiết ly kì, bất ngờ, nhưng vẫn logic của đoạn sau. Chi tiết vượt ngục của Andy (nhân vật chính) không những làm cho ta cảm thấy bất ngờ mà còn cực kì phấn khích vì sự thông minh và nỗ lực phi thường của nhân vật này. Chính tình tiết vượt ngục ấy đã làm cho những chi tiết tưởng như nhàm chán trước đó trở nên vô cùng hấp dẫn vì tính logic của nó. Cũng chính vì những tình tiết thú vị ấy mà message của Andy và bộ phim truyền tải trở nên rất thuyết phục và mạnh mẽ. Đấy chính là “never give up hopes“.

Một trong những điểm nhấn quan trọng khác của phim là sự đề cao về sức mạnh của tình bạn giữa những người tù nhân với nhau. Chúng ta gặp rất ít những tình bạn kiểu “Lưu Bình – Dương Lễ” như vậy trong các bộ phim Hollywood khác (hầu hết luôn đề cao actions, sex, power, and love). Không chỉ trong điện ảnh mà có lẽ văn hóa Mỹ cũng ít khi đề cao những tình bạn như vậy. Cứ tưởng tượng nếu 2 người bạn trai thân với nhau quá, nhiều người sẽ nghĩ họ là gays. Đấy là một lý do khiến tôi thích phim này.

Một nội dung cũng khá thú vị trong phim là về sự lạc lõng, chán chường khi phải đến một môi trường mới, thế giới tự do, cho dù môi trường ấy tốt hơn môi trường cũ, nhà tù, rất nhiều. Brooks sống trong tù gần 60 năm, sau đó được khoan hồng được trở về với thế giới bên ngoài nhưng ông ta không chịu và suýt nữa đã giết một tù nhân khác chỉ để được ở lại nhà tù. Cuối cùng ông ta cũng đã phải treo cổ tự vẫn vì cảm thấy mình không thuộc về thế giới không có song sắt. Tương tự, Red (một nhân vật chính khác) có lẽ cũng đã treo cổ tự tử như Brooks nếu không phải thực hiện lời hứa với Andy và sau đó đọc được lời khuyên của Andy “never give up hopes”.

Tóm lại đây là một phim hay được đầu tư cao độ về tính logic, sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa sự lý tưởng (lý tưởng sống của Andy cũng như tình bạn giữa những tù nhân) và thực tế trần trụi (từ corruption trong nhà tù cho đến việc một số tù nhân không muốn và không thể sống ngoài nhà tù), và những cao trào kịch tính cần có của một tác phẩm giải trí hay.

Austin, 8am : May 19 2007

[1]: Ngày 14 (Monday) vừa rồi tôi có một final exam từ 2-5pm nhưng không hiểu vì sao tôi luôn nhớ thành Tuesday. Thế là sáng hôm thứ hai, tôi cứ thủng thẳng lôi “The Shawshank Redemption” ra xem và nằm ngủ gục giữa chừng cho đến 3pm. Sau khi ngủ dậy thì tôi xách xe chạy lên trường (muộn hơn mọi hôm). Lúc đấy đã 4pm. Tôi thấy quanh office chẳng có đứa nào trong lớp mình lảng vảng ở đấy như mọi khi nên hơi chột dạ và check the course webpage thử. Kết cục là the exam was being taken. Thế là phải lật đật chạy đến exam room thi trong vòng 1h cuối (và sau đó xin thầy làm thêm 1 extra hour nữa).

Khoa Học Tính Toán (Computational Science) và Khoa Học Máy Tính (Computer Science) khác nhau như thế nào?

Nếu bạn đặt câu hỏi “Computational Science là gì?” đối với Computer Science majors (undergrad students) thì có lẽ một nửa sẽ trả lời “I don’t know what the hell it’s about” và nửa còn lại sẽ cho rằng “chẳng qua chỉ là cách gọi khác của Computer Science mà thôi”. Còn nếu bạn đặt câu hỏi “Computer Science là gì?” thì một nửa sẽ gãi đầu lí nhí rằng “hmm, hồi trước giờ mình học ngành Computer Science nhưng chưa bao giờ định nghĩa CS là gì”; còn nửa còn lại thì sẽ ba hoa từ “thiết kế phần mềm” đến “trí tuệ nhân tạo” rồi đưa ra một định nghĩa dài dòng … nhưng sai toét.

Cũng dễ hiểu thôi, vì thực ra chưa có một định nghĩa thật sữ rõ ràng về Computer Science. Như khá nhiều người định nghĩa rằng Computational Science là khoa học dùng computers để thực hiện một số lượng rất lớn các computations còn Computer Science là khoa học nghiên cứu các vấn đề nội tại của Computers. Nếu như vậy thì Artificial Intelligence (AI), Machine Learning, Computational Biology, Cryptography… đều thuộc phạm vi Computational Science và Computer Science chỉ bao gồm Architecture, System, Networking, Programming Languages, Software Design… Mà có lẽ cũng đúng: hầu hết các giải Turing (được ví như giải Nobel dành cho dân Computer Science) đều trao cho những người nghiên cứu về các vấn đề nội tại của máy tính.

Tuy nhiên, những người học về AI, Machine Learning,… lại luôn cho rằng họ thuộc giáo phái Computer Science. Và tương tự, đa số các tông đồ chính thống của Computational Science không cho rằng họ thuộc giáo phái của mình.

Tại sao lại như vậy? Rõ ràng có gì đó không phải với định nghĩa ở trên mặc dù nghe rất hợp lý. Thực ra Computational Science và Computer Science đều có gốc từ Toán (cụ thể là Toán ứng dụng) nhưng lại xuất phát ở 2 nền văn hóa Toán Học khác nhau: văn hóa liên tục (nghiên cứu những bài Toán mang tính liên tục như động học chất lỏng, dự báo thời tiết, giải phương trình sóng…) và văn hóa rời rạc (tìm đường đi ngắn nhất giữa các thành phố, thiết kế ngôn ngữ lập trình…). 2 nền văn hóa này đã đẻ ra 2 giáo phái mà cái tên không phản ánh được bản chất của 2 giáo phái này.

Lời giới thiệu: ngày nay có lẽ chẳng có mấy người quan tâm đến cách tính âm lịch vì hầu như ai cũng làm việc với dương lịch và ai cũng có đồng hồ. Nhiều bạn trẻ thậm chí còn thường xuyên đeo 4 đồng hồ cùng một lúc (đồng hồ đeo tay, điện thoại di động, PDA, laptop). Nếu bạn quan tâm đến các ngày lễ âm lịch thì cũng có thể biết dễ dàng nhờ các loại đồng hồ điện tử hoặc Google (hoặc khi có đứa nào đó rủ đi nhậu tất niên).

Tuy nhiên, chủ đề tính âm lịch trở nên nóng bỏng trong thời gian qua vì Việt Nam ăn tết trước Trung Quốc 1 ngày, còn dân hải ngoại thì cãi nhau về thời điểm đón giao thừa; thậm chí cãi đến tận chiến tranh Việt Nam vì trước 1975, Sài Gòn nằm ở múi giờ GMT+8, trùng với múi giờ của Beijing. Năm 1985, mặc dù chỉ chênh nhau 1 múi giờ nhưng Việt Nam lại ăn Tết trước Trung Quốc đến 1 tháng. Tại sao lại như vậy? Anh Phạm Quang Tuấn ở Úc đã viết một bài khá thú vị và rõ ràng trên vnsa về sự ra đời, cách tính âm lịch cũng như ngày Tết.

Những thắc mắc thông thường về cách tính Âm lịch và ngày Tết.

Phạm Quang Tuấn, Sydney

Tết Nguyên Đán năm nay (2007) ở Việt Nam ăn trước Trung Quốc một ngày. Có nhiều Việt Kiều điện thoại về nhà chúc Giao Thừa thì chưng hửng vì ở nhà đã qua tối mồng 1! Dư luận xôn xao về việc đó và có ý kiến phổ biến trên truyền thông hải ngoại rằng Việt Nam bây giờ không còn biết tính lịch, sinh ra tranh luận! Bài này lược sơ qua những nguyên tắc căn bản để tính Âm lịch và nhất là ngày Tết. Vì người đọc thời nay bận rộn, ít thì giờ đọc kỹ đầu đuôi, nên tôi xin viết dưới dạng “Frequently Asked Questions” (FAQ), với những câu hỏi đánh số Q1, Q2 v.v. và những câu trả lời ngắn gọn như thường thấy trong internet. Tác giả không có ý định viết ra đầy đủ phương pháp làm âm lịch vì đã có rất nhiều tài liệu trên internet làm chuyện đó, đặc biệt là trang tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức [1].

Q1. Âm lịch và Dương lịch khác nhau chỗ nào?

Lịch làm ra để đếm ngày, để ghi chép công việc, để tính toán sự biến chuyển của các mùa. Sự biến chuyển này tùy thuộc vào sự tuần hoàn của trái đất quanh mặt trời. Do đó, bất cứ lịch nào cũng là lịch mặt trời (solar calendar) hay dương lịch.

Tuy nhiên, vì một năm tới 365 ngày, nên cần chia ra thành những đơn vị nhỏ hơn cho dễ tính toán. Do đó người ta lấy chu kỳ của mặt trăng, khoảng 29-30 ngày, làm đơn vị tháng. Lịch mà làm vậy thì có thể gọi là âm dương lịch (lunisolar calendar).

Q2. Lịch truyền thống của Trung hoa có phải là âm lịch không?

“Âm lịch” của Trung hoa, Hàn quốc và Việt Nam thực ra không phải là âm lịch mà là một loại âm dương lịch. Tuy nhiên vì tập quán, trong bài này sẽ gọi là Âm lịch (viết hoa, vì còn nhiều loại âm lịch khác).

Q3. Vấn đề căn bản của lịch pháp là gì?

Lịch có ba đơn vị căn bản: năm, tháng, ngày. Năm dựa theo sự tuần hoàn của trái đất quanh mặt trời, tháng dựa theo sự tuần hoàn của mặt trăng quanh trái đất, và ngày dựa vào sự tuần hoàn của trái đất quanh trục của chính nó. Ba sự chuyển động này độc lập và không ăn khớp với nhau. Muốn chúng đừng quá trật khớp thì nhà làm lịch phải lâu lâu điều chỉnh lại. Đó là vấn đề căn bản của lịch pháp.

Q4. Làm sao để điều chỉnh ngày, tháng, năm cho ăn khớp?

Mỗi nền văn hóa có một cách giải quyết khác. Âu châu giải quyết một cách “thô bạo” là tách hẳn “tháng” ra khỏi chu kỳ trăng. Mồng 1 Âu châu không phải là đêm không trăng nữa và 15 không còn là trăng tròn. Những người sống theo thủy triều (dân chài, người đi biển) không còn dựa vào ngày trong tháng được nữa để tính ngày nước lên cao nhất. Tuy nhiên, đối với đa số dân chúng thì chuyện này không quan trọng lắm. Còn vấn đề làm sao cho ngày ăn khớp với năm thì giải quyết bằng cách cứ khoảng bốn năm có thêm một ngày (29/2).

Trung Hoa thì giải quyết bằng cách vài năm nhét một tháng nhuận để hai bên âm dương ăn khớp trở lại, vì một năm có hơn 365 ngày mà 12 tháng (âm) chỉ có hơn 354 ngày. Nhược điểm của cách giải quyết này là ngày tháng không còn đo chính xác được các mùa, vì mỗi năm bắt đầu ở một thời
điểm khác nhau và có năm dài năm ngắn.

Q5. Ba cái mốc thời gian căn bản để tính lịch: ngọ, sóc và Đông chí

Người xưa lập ra lịch thì không có những dụng cụ thiên văn tối tân và đồng hồ chính xác, mà chỉ có cái thước và đôi mắt. Tuy nhiên, với những phương tiện căn bản đó, họ cũng đánh dấu được những mốc căn bản (reference point) để tính ngày, tháng, năm.

Để đếm ngày, học có thể tính từ lúc mặt trời lặn hay mặt trời mọc. Lịch Hồi giáo tính theo cách này. Nhưng vì mặt trời mọc lặn khác nhau tùy theo mùa, nên không tiện dùng làm mốc thời gian. Mốc tốt hơn là điểm giữa trưa, khi mà bóng mặt trời ngắn nhất. Điểm này có thể đo dễ dàng bằng một cây gậy cắm xuống đất. Điểm này gọi là ngọ (midday).

Ngày có thể tính là bắt đầu từ giữa trưa, nhưng như vậy sẽ bất tiện trong việc ghi chép công việc, nên cả Âu châu lẫn Á Đông tính ngày từ giữa đêm, trung điểm giữa hai ngọ.

Tháng thì tính từ đêm không trăng, khi trăng ở chính giữa trái đất và mặt trời nên quay mặt tối về trái đất. Thỉnh thoảng, điểm này có thể đo được rất chính xác: đó là khi có nhật thực. Còn không thì phải dùng tính toán. Điểm này gọi là điểm sóc.

Năm thì có hai điểm mốc có thể đo được chính xác là Hạ chí và Đông chí, trong đó Đông chí đo chính xác hơn. Vì trục trái đất không thẳng góc với quỹ đạo trái đất quanh mặt trời, nên vào mùa đông thì mặt trời xuống thấp về phía nam. Đông chí là điểm mà mặt trời giữa trưa thấp nhất so với những ngày khác. Để đo điểm Đông chí, người xưa chỉ cần cắm một cây gậy xuống đất (hay xây một cái tháp), ghi xuống chiều dài của bóng lúc nó ngắn nhất (tức là lúc giữa trưa), làm như vậy vài ngày trước và sau Đông chí, rồi dùng một phép nội suy (interpolation) nào đó để tính ra thời điểm Đông chí một cách chính xác (xem hình). Càng gần Đông chí, mặt trời giữa trưa càng thấp và bóng giữa trưa càng dài. Để ý là phương pháp này không cần đồng hồ, mặt trời tự nó là cái đồng hồ!

[Xem hinh]
Cách tính Đông chí của Zu Chongzhi (429-500 AD): trục x là thời gian, trục y là chiều dài của bóng gậy lúc giữa trưa của một ngày (bóng ngắn nhất trong ngày đó), mỗi điểm là một ngày. (a) Vẽ đường xéo nối hai điểm, (b) vẽ đường ngang từ một điểm bên kia cho tới đường xéo a, (c) trung điểm đường ngang là Đông chí.

Nên phân biệt ngày ngắn nhất và điểm Đông chí. Điểm Đông chí là một điểm chung cho tất cả địa cầu, nên khi tính bằng giờ của một địa điểm nào đó (như Hà Nội) nó có thể xảy ra bất cứ lúc nào trong ngày hay đêm. Ngày chứa điểm Đông chí là ngày ngắn nhất (mặt trời mọc trễ và lặn sớm nhất) trong năm.

Nói tóm lại, có ba cái mốc thời gian căn bản để tính lịch: điểm ngọ (giữa trưa) để tính ngày, điểm sóc để tính tháng, và điểm Đông chí để tính năm.

Q6. Những nguyên tắc căn bản của Âm lịch là gì?

Dùng ba cái mốc trên người Trung Hoa xưa đã đặt ra ba nguyên tắc căn bản để làm lịch, cũng có thể coi là định nghĩa của ngày, tháng và năm trong Âm lịch:

1. Mỗi ngày bắt đầu lúc nửa đêm (trung điểm giữa hai ngọ).
2. Mồng 1 mỗi tháng là ngày chứa điểm sóc (không trăng).
3. Tháng 11 Âm lịch là tháng chứa điểm Đông chí.

Nguyên tắc 1 và 2 đã được áp dụng ít nhất từ lịch Thái sơ (Taichu) đời Hán (140 BC) [2] và có lẽ sớm hơn nữa. Nguyên tắc thứ ba thì có nhiều lần thay đổi, tức là khởi điểm của một năm có thể sớm hay trễ hơn, nhưng vẫn lấy Đông chí làm mốc. Chẳng hạn, đời Chu, Tần thì lấy tháng có Đông
chí làm tháng giêng, nhà Ân lấy tháng có Đông chí làm tháng mười hai. Nguyên tắc thứ ba giúp điều chỉnh để cho âm lịch và dương lịch ăn khớp với nhau.

Ba nguyên tắc căn bản này cần nhớ, vì chúng vô cùng quan trọng để trả lời nhiều câu hỏi thông thường về ngày Tết.

Q7. Khí (tiết khí) là gì?

Vì ngày tháng Âm lịch không phản ảnh đúng các mùa, nhà làm lịch cần dùng một “thước đo” khác để tính mùa. Đó là khí hay còn gọi là tiết khí.

Một năm, tính từ Đông chí này đến Đông chí sau, chia thành 24 khí khá đồng đều (trước cải cách 1645 thì 24 khí cách đều nhau hoàn toàn). Khí là lúc trái đất đi qua một trong 24 điểm mốc cách đều nhau 15 độ trên quỹ đạo quanh mặt trời (cũng như Đông chí, người xưa dùng chiều dài bóng
của cây gậy lúc giữa trưa để tính tiết khí). Vì quỹ đạo trái đất hình ellipse khiến tốc độ trái đất khi nhanh khi chậm, nên tính thời gian thì các khí không hoàn toàn cách nhau đồng đều, mà xê dịch từ 14 tới 16 ngày.

Khí theo rất sát Dương lịch của Tây phương chứ không xê dịch tới lui nhiều như ngày tháng Âm lịch. Chẳng hạn, khí lập xuân luôn luôn là ngày 4 hay 5/2 DL, trong khi Tết Nguyên đán có thể di chuyển giữa 21/1 DL và 21/2 DL.

Các tiết khí có tên và ngày DL (với sai số 1 ngày) như sau: Đông chí (22/12), Tiểu hàn * (6/1), Đại hàn (21/1), Lập xuân * (4/2), Vũ thủy (19/2), Kinh trập * (5/3), Xuân phân (21/3), Thanh minh * (5/4), Cốc vũ (20/4), Lập hạ * (6/5), Tiểu mãn (21/5), Mang chủng * (6/6), Hạ chí (21/6), Tiểu thử * (7/7), Đại thử (23/7), Lập thu * (7/8), Xử thử (23/8), Bạch lộ * (8/9), Thu phân (23/9), Hàn lộ * (8/10), Sương giáng (23/10), Lập đông * (7/11), Tiểu tuyết (22/11), Đại tuyết * (7/12).

24 khí được chia làm 12 trung khí và 12 tiết khí (tuy nhiên cũng có thể gọi chung cả 24 là tiết khí). Trong danh sách trên những trung khí được đánh dấu “*”. Trung khí quan trọng trong việc tính tháng nhuận. Những năm nào không nhuận thì trung bình mỗi tháng có một trung khí. Những năm nhuận thì có ít nhất là một tháng không có trung khí.

Đông chí (winter solstice), Hạ chí (summer solstice), Xuân phân (spring equinox), Thu phân (autumn equinox) cũng là những điểm quen thuộc với thiên văn ngày nay. Lập xuân, Lập hạ, Lập thu và Lập đông là ngày đầu mỗi mùa. Tên những khí khác cho thấy kinh nghiệm về thời tiết nóng lạnh, mưa nắng, sương tuyết.

Khí chính là phần “dương” của lịch Trung hoa. Phần dương này rất quan trọng vì nhà nông dựa vào nó để tính các mùa và các sinh hoạt đồng áng.

Q8. Âm lịch có phải là là “nông lịch” không?

Âm lịch thường được goi là Nông lịch, lịch của nhà nông dùng để tính mùa và đoán thời tiết để trồng trọt. Cách gọi này cho ta cảm tưởng là Âm lịch tốt hơn Dương lịch trong việc tiên đoán thời tiết. Nhiều người cũng tưởng là nhà nông xưa căn cứ vào ngày tháng Âm lịch để làm ruộng, nhưng
thực ra không phải vậy. Họ dựa vào những tiết khí luôn luôn in cạnh ngày tháng, vì tiết khí tính theo vị trí trái đất trên quỹ đạo, tức là theo mặt trời, theo mùa, y như các ngày tháng của Dương lịch. Về khía cạnh tiên đoán thời tiết, thì Âm lịch của Á đông hoàn toàn tương đương với Dương lịch của Tây phương, vì các tiết khí đi rất sát với ngày tháng Dương lịch, mỗi năm chỉ có thể xê xích tới lui trong khoảng một ngày. Chẳng hạn, khí lập xuân luôn luôn là 4 hay 5/2 DL, còn Tết Nguyên Đán thì có thể tới lui giữa 21/1 và 21/2 DL. Vậy Dương lịch hay phần tiết khí của Âm lịch đều có thể gọi là nông lịch.

Q9. Tại sao có tháng nhuận?

Vì 12 tháng chỉ có hơn 354 ngày mà một năm giữa hai Đông chí có hơn 365 ngày, nên cứ vài năm thì Đông chí sẽ tới trễ hơn tháng 11. Để đáp ứng nguyên tắc căn bản 3 (xem câu hỏi Q6), nhà làm Âm lịch cứ khoảng ba hay bốn năm nhét vào một tháng nhuận. Nếu biết trước được rằng tháng 11 tới sẽ không chứa điểm Đông chí thì phải có một tháng nhuận trong thời gian 12 tháng trước đó (không cứ là tháng 10 nhuận).

Q10. Làm sao để tính tháng nhuận

Trước cải cách 1645, mỗi năm dương lịch (từ Đông chí này đến Đông chí tới) có 12 trung khí cách đều nhau, nên cứ tháng nào không có trung khí thì coi là tháng nhuận.

Sau 1645, vì các trung khí không cách đều nhau, việc tính tháng nhuận rắc rối hơn:

• Trong một năm nhuận có 13 tháng và 12 trung khí, do đó ít nhất là một tháng sẽ không có trung khí. Nếu chỉ có một tháng không có trung khí, tháng đó được coi là tháng nhuận và được gọi tên theo tháng có trung khí ngay trước nó.
• Vì khoảng thời gian giữa các trung khí không đều nhau nên năm không nhuận cũng có thể có tháng không có trung khí, và có tháng có hai trung khí. Trường hợp đó thì các tháng được gọi tên theo thứ tự thường lệ từ giêng tới chạp.
• Năm nhuận mà có hơn một tháng không có trung khí thì chỉ tháng không trung khí đầu tiên sau Đông chí được gọi là tháng nhuận.

Q11. Làm cách nào để tính ngày Tết?

Thoạt trông ta có thể tưởng rằng nếu biết ngày Đông chí thì ta có thể tính được tháng 11 (theo nguyên tắc căn bản thứ 3 ở câu hỏi Q6), tháng 12 (theo nguyên tắc căn bản thứ 2 ở câu hỏi Q6), và từ đó suy ra ngày Tết. Tuy nhiên, nếu có tháng 11 nhuận hoặc 12 nhuận thì Tết có thể tới chậm một tháng nữa!

Trong thực tế, rất ít khi có tháng 11 nhuận hoặc 12 nhuận vì những trung khí nằm tương đối sát nhau trong thời gian này (trên quĩ đạo bầu dục, trái đất lại gần mặt trời hơn vào mùa đông nên đi nhanh hơn). Do đó ta có thể tính khá đúng ngày Tết bằng những quy tắc ước tính (rules of thumb) như sau [3]:

1. Tết là ngày mồng 1 (ngày sóc) thứ hai sau Đông chí. Kinh nghiệm cho thấy quy tắc này chưa bao giờ sai từ vụ cải cách lịch 1645 cho tới nay, nhưng tới năm 2033 sẽ sai. Quy tắc này cũng dễ hiểu: ngày sóc thứ nhất có thể xảy ra trong khoảng từ 1 tới 30 ngày sau Đông chí, ngày sóc thứ hai từ 30 tới 59 ngày sau Đông chí. Tính trung bình là 45 ngày sau Đông chí (21/12 DL), tức là 4/2 DL, ngày lập xuân.

2. Tết là ngày mồng 1 (sóc) gần tiết lập xuân (4 hay 5/2 DL) nhất. Quy tắc này, khi áp dụng cho Trung Quốc, đã sai vào năm 1985 và sẽ sai nữa vào năm 2015.

3. Tết là ngày mồng 1 (sóc) đầu tiên sau khí đại hàn (20/1 DL). Quy tắc này, khi áp dụng cho Trung Quốc, đã sai vào năm 1985 và sẽ sai nữa vào năm 2053.

Hiện nay, những thời điểm chính xác của điểm sóc và Đông chí (winter solstice) dễ dàng tìm thấy trên internet [4] [5], không phải tính toán. Do đó bất cứ ai cũng có thể tính được ngày Tết trong vài chục năm vừa qua và sắp tới theo ba quy tắc trên, trừ những ngoại lệ đã kể. Nên nhớ là, vì Trung Quốc là nước lớn, nên nhiều bảng chỉ cho biết ngày Tết của Trung Quốc. Chương trình của Hồ Ngọc Đức [1] thì cho tính ngày Tết một cách chính xác ở bất cứ kinh độ nào trên thế giới.

Q12. Tại sao thỉnh thoảng Tết Việt Nam lại trước Tết Trung Quốc một ngày?

Việt Nam theo múi giờ Hà Nội (UT + 7 giờ, Trung Quốc tính theo múi giờ Bắc Kinh (UT + 8 giờ). (UT còn thường gọi là GMT là giờ quốc tế tính theo kinh tuyến Greenwich.) Do đó Trung Quốc luôn luôn đi trước VN một giờ. Khi giờ VN nằm trong khoảng 23:00-24:00 thì Trung Quốc đã nằm trong khoảng 00:00-01:00 ngày hôm sau. Nếu điểm sóc rơi vào khoảng thời gian 60 phút đó đó thì, theo nguyên tắc căn bản thứ 2 của Âm lịch (câu hỏi Q6), tháng Âm lịch Việt Nam sẽ bắt đầu ngày hôm trước và tháng Âm lịch Trung Quốc sẽ bắt đầu ngày hôm sau. Và nếu tháng đó là tháng giêng thì Tết Việt Nam sẽ tới trước Tết Trung Quốc một ngày!

Q13. Tại sao chuyện đó không xảy ra trong Dương lịch?

Có chứ! Một nước ở sát phía đông kinh tuyến 180 tức là Đường Đổi Ngày Quốc Tế (International Date Line) ăn tất cả các lễ tết Dương lịch sau một nước ở sát phía tây KT180 23 giờ, tức là gần một ngày. Việc đó cũng tương tự như Việt Nam ăn Tết Nguyên Đán trước Trung quốc một ngày (thực
sự là trước 23 giờ).

Q14. Vậy là Âm lịch cũng có “International Date Line”?

Đúng vậy, nhưng nó không nằm một chỗ ở giữa Thái Bình Dương mà mỗi tháng di chuyển tùy theo vị trí của trái đất ở điểm sóc. Khi nó nằm trong múi giờ của Hà Nội thì suốt tháng đó Việt Nam đổi ngày trước tiên, trước Trung Quốc 23 giờ. Không thì Việt Nam đổi ngày sau Trung Quốc 1 giờ.

Q15. Có nước nào khác ăn Tết sai với Trung Quốc không?

Vì Hàn quốc nằm trong múi giờ khác Bắc Kinh, nên lâu lâu họ cũng ăn Tết khác ngày, như Việt Nam. Chẳng hạn, năm 1997, Hàn Quốc ăn Tết ngày 8/2 [6] trong khi Trung Quốc và Việt Nam ăn Tết ngày 7/2 [7].

Q16. Thời xưa Việt Nam có bao giờ ăn Tết khác với Trung Quốc không?

Theo Hoàng Xuân Hãn [8], lịch thời Lý khác lịch Tống đương thời. Trong khoảng từ đầu thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XVII lịch hai nước giống nhau. Sau đó lại khác nhau cho đến 1813.

Q17. Tại sao năm 1985 Tết Việt Nam ăn Tết trước Trung Quốc tới một tháng?

Năm 1984, Đông chí rơi vào 23:22 ngày 21/12 DL, giờ Hà Nội, tức là 00:22 ngày 22/12 DL, giờ Bắc Kinh. Đồng thời, ngày sóc (mồng 1) tháng Âm lịch rơi vào ngày 22/12 DL ở cả Bắc Kinh lẫn Hà Nội. Sự trùng hợp này khiến, theo nguyên tắc căn bản thứ 3 của Âm lịch (câu hỏi Q6), tháng 11 Âm lịch Việt Nam kết thúc vào 21/12 DL ở Hà Nội, nhưng tháng 11 ÂL Trung Quốc lại khởi đầu 22/12 DL ở Bắc Kinh. Do đó Việt Nam dẫn trước Trung Quốc một tháng, và ăn Tết trước một tháng.

Q18. Tại sao chỉ cách một giờ mà Tết khác nhau một tháng? Thật vô lý!

Lịch tuân theo những nguyên tắc của con người nên đôi khi dẫn tới chuyện “vô lý”. Chẳng hạn, người Việt Nam xưa tính tuổi bằng cách cộng thêm một tuổi mỗi ngày Tết. Do đó, nếu A sinh vào giờ cuối của năm cũ và B sinh vào giờ đầu của năm mới thì A sẽ luôn luôn hơn B một tuổi, dù chỉ đẻ
trước vài phút!

Q19. Tết Việt Nam trước Trung Quốc một tháng thì có hại cho nhà nông không?

Có ý kiến cho rằng, vì năm 1985 Việt Nam ăn Tết “sớm” một tháng nên nhà nông, đồn điền cao su v.v, chới với vì lịch ta hướng dẫn sai về thời tiết [9]. Việc này đã gây tranh luận [10] [11] nhưng dùng những nguyên tắc đã nói trong bài này thì ta thấy ngay là ý kiến trên đó vô căn cứ:

1. Từ thuở xa xưa, nhà nông không bao giờ căn cứ theo ngày tháng âm lịch để trồng trọt. Họ căn cứ theo tiết khí như Lập xuân, Thanh minh, Hạ chí, Đông chí v.v. là những điểm mốc dương lịch, luôn luôn có in trên lịch truyền thống của Trung Quốc và Việt Nam.
2. Ngày Tết luôn luôn di chuyển giữa 21/1 DL và 21/2 DL. Tết Trung Quốc hay Tết Việt Nam đều di dịch như vậy, do đó nông dân không bao giờ dựa vào ngày tháng Âm lịch.

Q20. Vậy năm 1985 Việt Nam hay Trung Quốc ăn Tết đúng hơn?

Cả hai đều đúng vì đều tuân theo ba nguyên tắc căn bản của Âm lịch (Q6). Tuy nhiên, xét theo ba quy tắc ước tính ngày Tết (xem câu hỏi Q11) thì ngày Tết Việt Nam 1985 tuân theo cả ba quy tắc, còn ngày Tết Trung Quốc sai mất quy tắc 2 và 3. Tức là, ngày Tết 1985 của Việt Nam gần khí Lập
xuân hơn Tết của Trung Quốc! Tết Việt Nam là ngày 21/1, trước Lập xuân 14 ngày, còn Tết Trung Quốc là ngày 20/2, sau Lập xuân 16 ngày. Nhà nghiên cứu lịch Aslaksen của đại học Singapore cũng viết: “[Rules 2 and 3] failed in 1985 [for China]) [3]. Tuy nhiên vì chỉ là luật ước tính (rule of thumb) nên điều đó không quan trọng.

Q21. Ngày Âm lịch bắt đầu từ nửa đêm hay 11 giờ đêm?

Có người cho rằng giờ Tý bắt đầu lúc 23:00 và kết thúc lúc 1:00 sáng, mà giờ Tý là giờ đầu tiên trong ngày, do đó ngày Âm lịch phải kể như bắt đầu lúc 23:00 chứ không phải nửa đêm. Do đó, phải sửa lại nguyên tắc căn bản số 2 của Âm lịch thành “ngày bắt đầu lúc 23:00 giờ” [9]. Nếu tính
theo cách đó thì Tết 2007 Việt Nam và Trung Quốc ăn cùng ngày. Dĩ nhiên, vẫn có những năm hai nước ăn khác ngày, vì dù “ngày” được định nghĩa thế nào đi nữa thì vẫn không thể tránh được trường hợp điểm sóc rơi vào giờ cuối ngày của Việt Nam và giờ đầu ngày của Trung Quốc!

Tuy nhiên, tất cả các tài liệu về lịch học Á Đông đều cho biết rằng ngày phải tính từ nửa đêm. Nguyên tắc này đã có ít ra là từ đời Hán, trong lịch Thái sơ (144BC) [2], và chắc còn sớm hơn nữa. Nguyên tắc đó cũng ghi rõ ràng trong sách Uyên Hải Tử Bình đời Tống [12].

Q22. Tại sao “ngày tử vi” và “ngày lịch” khác nhau?

Câu hỏi này khó trả lời khi mà ta không có những tài liệu lịch sử từ thời Âm lịch và tử vi mới bắt đầu có, nhưng cũng có thể suy luận như sau. Khi làm lịch, các công thức tính toán phải căn cứ vào những mốc rõ rệt, không mập mờ (dù là đo lường không chính xác thì công thức cũng phải chính xác). Mốc căn bản để tính ngày, như ta đã thấy, là giờ giữa trưa hay Ngọ, khi mà bóng mọi vật ngắn nhất trong ngày. Vậy giờ Ngọ của nhà thiên văn phải định nghĩa là điểm giữa trưa, 12:00. Tý là trung điểm giữa hai Ngọ, nên phải là đúng nửa đêm. Điều đó cũng phù hợp với thanh ngữ “đúng ngọ” trong tiếng Việt thường ngày. Khi cần thiết chia ngày ra thành những đơn vị nhỏ hơn, nhà thiên văn bèn chia ngày thành 12 giờ: Tý (00:00), Sửu (02:00), Dần (04:00), v.v. cũng như nhà thiên văn Tây phương chia ngày thành 24 giờ.

Nhà tử vi, khi dựa vào giờ giấc của nhà thiên văn, sẽ có vấn đề là hầu hết nhân loại không sinh vào ngay những thời điểm mốc đó mà đều chệch ít nhiều, vậy phải tính làm sao? Cách giải quyết dĩ nhiên là nếu sinh gần giờ mốc nào nhất thì tính tử vi theo giờ đó. Do đó giờ Tý (00:00) vào tay nhà tử vi trở thành 00:00  60 phút, tức là từ 23:00 tới 01:00. Từ ý nghĩa thời điểm (time point) của nhà thiên văn, những giờ Tý, Sửu v.v. trở thành những khoảng thời gian (time interval) 120 phút. Người sinh ra lúc 23:01 ngày hôm trước được gộp chung với giờ Tý của ngày hôm sau, hay
cũng có thể nói là ngày của nhà tử vi bắt đầu lúc 23:00. Tuy nhiên, đây là chuyện nằm ngoài lịch học, là một khoa học chính xác (exact science).

Để kiểm chứng, ta hãy xem vài ngày Tết gần đây của Trung Quốc để xem họ tính ngày từ 23:00 hay từ 00:00:

1997: điểm sóc ở Bắc Kinh là 23:06 ngày 7/2, Trung Quốc ăn Tết 7/2
1988: điểm sóc ở Bắc Kinh là 23:54 ngày 17/2, Trung Quốc ăn Tết 17/2
1966: điểm sóc ở Bắc Kinh là 23:46 ngày 21/1, Trung Quốc ăn Tết 21/1
1944: điểm sóc ở Bắc Kinh là 23:24 ngày 25/1, Trung Quốc ăn Tết 25/1

Nói tóm lại, ngày Âm lịch của nhà tử vi (và những người tin tử vi, tức là hầu hết dân Trung Hoa) có thể coi là bắt đầu lúc 23:00, nhưng nhà làm lịch luôn luôn tính từ nửa đêm.

Q23. Lễ tết truyền thống Á Đông dựa theo Âm lịch hay Dương lịch?

Thoạt nghe câu hỏi tưởng như đùa, vì đã truyền thống thì làm sao dựa theo Dương lịch được. Tuy nhiên, có hai ngày lễ của Trung Hoa là Thanh minh và Đông chí dựa theo tiết khí, tức là theo vị trí của trái đất quanh mặt trời, tức là theo dương lịch. Thanh Minh luôn luôn vào 4 hay 5/4 DL và Đông chí vào 21 hay 22/12. Câu “Thanh minh trong tiết tháng ba” (tháng 3 ÂL) của Nguyễn Du không luôn luôn là đúng, vì Thanh minh có thể rơi vào tháng tư ÂL!

Q24. Phải chăng Âm lịch ngày nay là do người Tây phương làm giúp Trung Hoa?

Những nguyên tắc căn bản của Âm lịch (câu hỏi Q6) rất giản dị, nếu cứ mỗi tháng (đêm không trăng) nhòm trời rồi tính lịch một lần theo những dữ kiện thiên văn thì cũng dễ. Vấn đề là tìm ra những quy tắc và công thức tính lịch để có thể tính trước cả năm mà không sai lệch. Tính tháng mà sai thì hậu quả thấy ngay trước mắt: đêm cuối tháng mà có trăng, rằm mà trăng méo! Tính tiết khí sai thì mùa sẽ sai lệch, nhà nông sẽ mất mùa. Ngoài ra, chức vụ nữa của nhà thiên văn là phải tiên đoán chính xác nhật thực, nguyệt thực.

Muốn tính cho đúng thì phải có những dữ kiện chính xác về sự tuần hoàn vận chuyển của trái đất, mặt trăng và mặt trời. Vì vậy, Âm lịch đã được cải tổ nhiều lần, lần mới đây nhất là vào năm 1645 (lịch Thời Hiến) khi các giáo sĩ dòng Tên đem tới Trung Hoa những kiến thức thiên văn chính xác hơn của Tây phương. Giáo sĩ Adam Schall (Thang Nhược Vọng) được vua hai nhà Minh và Thanh giao cho nhiệm vụ cải cách lịch. Tuy nhiên, những nguyên tắc căn bản nói trên (câu hỏi Q6) thì vẫn giữ nguyên. Cải cách chính, như ta đã thấy, là lịch 1645 tính tiết khí theo vị trí thật của mặt trời (tức là theo vị trí của trái đất trên quỹ đạo), nên khoảng cách giữa các tiết khí không còn đều đặn mà thay đổi theo mùa. Cách tính tháng nhuận do đó cũng rắc rối hơn: trước kia, mỗi năm Dương lịch có 12 trung khí cách đều nhau, nên cứ tháng nào không chứa trung khí thì coi là tháng nhuận. Từ sau 1645 thì một tháng có thể có tới hai trung khí và tháng không nhuận cũng có thể không có trung khí.

Tài liệu tham khảo

[1] Hồ Ngọc Đức, Ho Ngoc Duc’s Vietnamese lunar calendar.
http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/amlich/vncal_en.html

[2] Lim NF, Ong SJ, Teo CL, Yang SY, Zu Chongzhi and the Chinese
Calendar Reform of 462 AD.
http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/gem-projects/hm/Zu_Chongzhi.pdf.

[3] Aslaksen H., The Mathematics of the Chinese Calendar,
http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/calendar/cal.pdf

[4] U.S. Naval Observatory, Phases of the Moon,
http://aa.usno.navy.mil/data/docs/MoonPhase.html

[5] U.S. Naval Observatory, Earth’s Seasons, Equinoxes, Solstices,
Perihelion, and Aphelion,
http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.html

[6] Sollal: Korean New Year Celebration.
http://www.pusanweb.com/Exit/Jan97/sollal.htm

[7] Chinese Lunar New Year Day and Zodiac Animals,
http://www.chinesefortunecalendar.com/NewYearDays.htm

[8] Hoàng Xuân Hãn, Lịch và lịch Việt Nam, theo Đoan Hùng, Lịch Ta, Lịch
Tàu và sự khác biệt,
http://www.thongluan.org/vn/modules.php?name=News&file=article&sid=1487

[9] Trần Gia Phụng, Mồng 1 Tết năm nay, ngày 17 hay 18/02/2007?
http://www.thongluan.org/vn/modules.php?name=News&file=article&sid=1472

[10] Đoan Hùng, Mồng Một Tết: Ngày 17 hay 18? Trả lời ông Trần Gia
Phụng.
http://thongluan.org/vn/modules.php?name=News&file=article&sid=1550 và
http://thongluan.org/vn/modules.php?name=News&file=article&sid=1564

[11] Lê Bắc, Mồng 1 Tết Đinh Hợi, ngày 17 hay 18 tháng 2, 2007?
http://thongluan.org/vn/modules.php?name=News&file=article&sid=1494

[12] Yu J, The Four Pillars of Destiny – An Introduction.
http://www.astro-fengshui.com/astrology/fourpillar_intro.html

[13] Aslaksen H., The Mathematics of the Chinese Calendar,
http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/calendar/chinese.shtml

[14] Aslaksen H., When is Chinese New Year?,
http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/calendar/cal2.pdf

[15] Doggett LE, Calendars. http://astro.nmsu.edu/~lhuber/leaphist.html.

[16] Western-Chinese Calendar Converter,
http://www.mandarintools.com/calendar.html

The Dynamics of Being Lonely[i]

Đông Tà

Mad Department, University of Texas at Austin

(tà@mad.utexas.edu)

02/13/2007

I. Abstract and Introduction

Long time ago, in 1999, Backstreet Boys (a very famous group at the time) posed a millennium problem in their best-selling album of the same title: Millennium. These bastard street boys basically raised a fundamental query: “Show me the meaning of being lonely.”

Like the famous Fermat problem[ii], this namely Millennium Problem, despite its amazingly simple statement (even kids can understand), is intractable. Since the last century, millions of people have killed their lives by the problem but it remains unsolved. That’s why people still sing the song “Show me the meaning of being lonely”.

In this paper, I’ll put an end to this problem by presenting the dynamics of loneliness.[iii]

II. Story and Analysis:

“What’s wrong with me”, I wondered.

<-… (back in time) So, I skipped the last talk today at the Hurricanes Workshop (so did Bjorn, my supervisor) in order to come back the hotel early and think about the partial differential equation problem that Bjorn talked about this afternoon.

However, being in the hotel room, I couldn’t concentrate on anything technical. “What’s wrong with me”, I wondered. Do I need to have “pink Champaign on ice” or “dance in the court yard” at this Hotel California? Possibly, I guessed. In anyway, I definitely wanted to have some fun instead of doing Math. I was feeling sad/lonely. I then called some friends/relative here but no one picked up his/her phone.

The fact that I couldn’t call any one, however, is a great success since it helped me make a 180-degree turn in the search for discovery: from being a victim of loneliness to figuring out the meaning of being lonely. Struggling with loneliness, I sawed the air (Babylon’s dictionary: “saw the air” = “vung tay múa chân”) and suddenly touched my stomach.

“Eureka!” I, while being naked, ran around the hotel and shouted like Sir. Archimedes. It turned out that loneliness, despite its large magnitude, is just an imaginary variable in this complex domain (i.e. the sophisticated world). The real variable is my being hungry. I haven’t had any real meal for the last 3 days. That’s the sole reason why I haven’t been able to study anything (other than this problem).

The world makes sense again!

III. Empirical Testing

Of course, in order to turn the hypothesis above into a law[iv], I still needed to run some empirical tests.

Being naked, I rushed out to the reception asking for a restaurant in the walking distance. As the damn hotel “Angeleno” (it’s also how Mexicans call Los Angeles citizens) is on a turn-around right off the highway 405, there’s no nearby restaurant. I ended up calling Mr. Pizza. Smelling the pizza over the phone, my loneliness disappeared completely, which beautifully completes my proof.

(As a matter of fact, tomorrow, I’ll move to another hotel which is in the middle of nice restaurants in Westwood and much closer to UCLA.)

IV. Conclusion and Future Work

My research found that up to probability 100%, being kept hungry for a long time is a sufficient condition for being lonely. It also suggests that the current loneliness state may vanish at seeing food supply. So, if you’re feeling lonely, check your stomach first.

A millennium-long difficult problem has been solved beautifully. Does it put an end to the quest for madness? Absolutely not! Let me list some exemplary other problems of great concern.

Long goal: does the solution to the dynamics of being lonely helps people avoid being lonely. Theoretically, it’s still a puzzle of great interest since we haven’t known yet if food is the necessary and sufficient condition for being lonely. If it’s the necessary and sufficient condition (mathematicians love “if and only if” statements), we’ll have a complete therapy.

Even so, in practice, that’s … I don’t know. Humans being are crazy and this sad fact, many times, makes a beautiful scientific discovery totally irrelevant.

Short goal: Having solved the Millennium Problem, my next goal is to finish the last slice of pizza (barbecue chicken), which had finally arrived, and to do a Week Problem, which is my homework on Sobolev Space.

[i] Published in Dynamics of Madness Journal. Vol. I, no. 1, 2007

[ii] “Show that the equation x^n+y^n=z^n does not possess integer solutions if n>=3 ”.

[iii] This finding is partially supported by Atmospheric Scientists, who have talked crazily about the Dynamics of Hurricanes for the last couple days at UCLA.

[iv] Physicists don’t have theorems but they have laws. A physicist normally sits in his office or under a tree (like Newton) swearing on his unlucky girl friend. He then writes a paper claiming that his observations on her are universal/physical laws.

…

Sáng hôm sau, tôi đành phải gọi xe cứu thương (tow car) để chở em Sonata đến bệnh viện Hyundai dealer gần đấy. Kết quả chỉ là bình ắc quy (the battery) của em bị ung thư [1]. Một bình ắc quy tốt mua bên ngoài cũng chỉ khoảng gần $100 nhưng tôi phải trả tổng cộng gần $350 (tiền tow xe và tiền cho bọn Hyundai dealer). Ngay sau đó, tôi leo lên ngựa, chào các chiến binh ở Pittsburgh, rồi phi nước đại về Austin.

5. Đoạn đường từ NY đến Pittsburgh và Pittsburgh đến Austin dài tổng cộng khoảng 2000 dặm (gấp đôi đường Hà Nội – Sài Gòn) nên tôi đã cẩn thận trang bị dụng cụ giải trí đến tận răng (thật sự là đến tận răng): cellphone (vừa lái xe vừa điện thoại), FM radio, mp3 player (dùng PDA) chứa toàn nhạc heavy metal, và kẹo chewing gum. Tuy vậy, do lái xe liên tục[2] nên vẫn có nhiều đoạn tôi vừa lái … vừa mơ màng. Cũng may là hệ thống đường cao tốc Mỹ được thiết kế chống buồn ngủ khá tốt: như cứ chạy khoảng vài chục dặm thì lại có một đoạn ngắn mà mặt đường sẽ nhám hơn (tiếng ồn do ma sát sẽ to hơn), hoặc 2 bên đường (shoulders) có thiết kế những rãnh nhỏ sát nhau để nếu có chạy ra khỏi làn xe thì lốp sẽ kêu lên như ngựa hí do dẫm lên những cái rãnh đấy chứ nếu không thì tài xế dễ chạy thẳng xuống ruộng mà ngủ.

Tuy cuộc hành trình từ Pittsburgh về Austin chỉ kéo dài 2 ngày 1 đêm nhưng tôi lại ở đến 2 khách sạn (và CMU lại gồng cái lưng tư bản trả tiền). Khách sạn đầu tiên ở Nashville, Tennessee thì chỉ đơn thuần để nghỉ mệt và ngủ qua đêm. Sáng hôm sau, tôi khởi hành từ Nashville lúc 9am và chạy một mạch đến tầm 1 giờ chiều thì ở Little Rock, Arkansas. Em Sonata đã chạy được 4 tiếng rồi, lúc đấy tôi cũng cần ăn trưa, cộng thêm hôm đấy (thứ Tư) có trận đấu loại trực tiếp Champions League giứa Barcelona và Chelsea nên tôi dừng lại ở một khách sạn vừa để cho Sonata nghỉ mệt, tôi cũng cần tiếp thêm năng lượng và sẵn tiện thuê phòng khách sạn để nằm xem đá banh. Đúng là một mũi tên bắn trúng 3 con vịt giời. Rất may là Barca thắng trận cầu hôm đấy, tôi thì được ăn no + tắm mát, lại thêm phong cảnh hữu tình trên đoạn đường từ Little Rock đến Texarkana[3] nên tôi hưng phấn phóng một lèo về thẳng tới Austin ngay trong đêm.

Lúc chạy thì không thấy mệt nhưng khi về đến Austin, xuống ngựa, người tôi lơ đơ, tóc tai dựng ngược, cái mặt méo đi một góc 23.5 độ trông như thằng rồ và phải nhờ bác Dự tiếp sức bằng một tô phở nóng. Qua ngày hôm sau, tôi dẫn em Sonata đi tiếp nhiên liệu để bòn rút cú chót tiền chùa của CMU và rồi lại lên nói chuyện với luật sư về bọn shipping company. Nghe luật sư giải thích thủ tục này nọ, tôi thấy cũng hơi lôi thôi[4]. Hơn nữa, 2 ngày sau đó tôi phải thi giữa học kì môn văn học, rồi lại phải đọc một ít cho các môn khác hòng kiếm điểm đậu, rồi lại đi phỏng vấn, rồi phải thi học kì nên tôi hoãn vụ kiện đấy đến hè[5]. Đến hè thì tôi lại về Việt Nam và thời gian vừa rồi, vì quá bận với công việc trên trường nên tời giờ, tôi vẫn chỉ để vụ kiện trong Recycle Bin.

6. Tháng 9 vừa qua, Sonata trong lúc đang đợi đèn xanh thì bị một thằng võ biền, đầu óc ngu si, tứ chi phát triển tên Cruiser họ Toyota huých một phát làm mốp mông (rear bumper) bên trái. Trong vòng 2 tuần, sau một hồi giải thích và kì kèo, bọn cty bảo hiểm State Farm Insurance của thân chủ chiếc Cruiser đấy phải gửi cho tôi cái ngân phiếu (check) ~$1650 đền bù. Mặc dù body vẫn đẹp, nội thất vẫn sạch sẽ, động cơ vẫn khỏe, chạy vẫn êm, mồm mép vẫn hifi-stereo, nhưng do vụ mông mốp này, xem như em Sonata được tôi rước về với giá $900. Hy vọng hôm nào đẹp trời, em lại bị chích thêm một lần nữa thì tôi sẽ gỡ lại cả vốn lẫn lãi! Vì lý do thời gian eo hẹp và cũng vì cty bảo hiểm đã đền bù $1650, đúng bằng số tiền thu được nếu thắng vụ kiện cty shipping, nên tôi quyết định vứt cty shipping này vào Recycle Bin. Hơn nữa, tôi cũng muốn giữ gìn chút ân đức cho con cháu đời sau.

Sonata chụp tại Austin (16/1/2007)

Mông bị mốp

Hết (và đi ngủ).

[1] Có lẽ lâu ngày em không được chạy nên buồn bực rồi đâm ra ung thư!

[2] Lúc đấy, tôi cần phải về Austin gấp vì có bài kiểm tra giữa kì môn văn học.

[3] Thị trấn này nằm ngay biên giới giữa Texas và Arkansas nên mới có tên như vậy

[4] Từ lúc khởi kiện cho đến lúc ra hầu tòa, rồi kết thúc, rồi được tiền cũng mất đến vài tháng.

[5] Ngay cả khi như vậy thì tôi cũng chỉ vừa đủ điểm đậu môn văn học và suýt tí nữa thì đã rớt môn này. Nếu không đậu thì tôi sẽ không tốt nghiệp được vì đấy là môn bắt buộc, mà đã không tốt nghiệp thì cũng không thể học tiến sĩ tiếng súng gì được. Thực ra tôi cũng đã có 1 kinh nghiệm tương tự khi thi vào trường Năng Khiếu: điểm thi tuyển sinh thì dư nhưng lại suýt bị tốt nghiệp hạng trung bình.

(Câu chuyện đã/sẽ bị tiểu thuyết hóa một ít, không phải tất cả đều là sự thật. Tuy nhiên, vài năm nữa đọc lại, tôi có thể phân biệt được cái nào là thật để kể lại cho con cháu )

3. Cho dù đã nhận lại refund nhưng ngay khi về đến trường, tôi tức tốc tìm đến văn phòng luật sư (UT legal service) trình bày sự việc. Sau khoảng 1 tuần nghiên cứu và thảo luân, ông luật sư bảo rằng trong trường hợp này, tôi có thể file a law suit và có nhiều khả năng thắng kiện vì đối thủ đã đơn phương chấm dứt hợp đồng. Các bằng chứng được xem xét bao gồm phone bills (chứng minh số lần gọi điện), tiền bị rút trong credit card (hợp đồng có thật), và trong trường hợp extreme thì có thể nhờ phone logs. Nếu thắng kiện thì tôi sẽ được khoảng tiền ~ $1650 vì không được xài xe trong vòng 2 tháng (loss of use). Ngoài ra, tôi còn một cái lợi nữa là nếu tôi khởi kiện ở tòa án Travis County (Travis County Courthouse, Texas) thì nhiều khả năng bên đối phương (trụ sở ở Florida) sẽ không gửi người đến TX đối kháng vì khoảng tiền quá bé so với họ, và hiển nhiên lúc đó tôi sẽ thắng vụ kiện.

Cũng nói thêm rằng năm đấy là năm cuối đại học của tôi, hồ sơ học cao học thì cũng đã hoàn thành hết rồi nên cả mùa học năm ngoái, tôi toàn ăn chơi, nhảy múa, phá làng phá xóm, và đi phỏng vấn[1]. Do đó, mấy vụ kiện tụng quậy phá này, nhất là ở bên Mỹ nữa, tôi khoái lắm. Tôi xem vụ kiện đấy là một khóa học mà xác suất cao là mình không những không đóng “học phí” lại còn được nhận “học bổng”. Đầu tiên, ông luật sư bên tôi gửi một tối hậu thư, viết theo kiểu cây gậy và củ cà rốt, đến đối phương yêu cầu đền bù 1 khoảng tiền xấp xỉ $1650 vì đã không thực hiện đúng hợp đồng, đơn phương chấm dứt hợp đồng và do đó gây thiệt hại đối với thân chủ (là tôi). Nếu bên đối phương không trả lời hoặc từ chối trả tiền thì bên tôi sẽ chính thức khởi kiện ra tòa sau. Quả thật, bên đối phương đã không hề gửi lại một phản hồi nào.

Tuy nhiên, ngay sau đó tôi được CMU (Carnegie Mellon University) mời sang thăm trường và các giáo sư ở khoa (tôi được nhận học trước đấy khoảng 3 tuần) nên tôi hoãn vụ kiện lại. Vì CMU sẽ trả tiền cho chi phí đi lại và ăn ở của tôi nên tôi thương lượng với họ và quyết định bay sang New York/New Jersey để lấy xe, sau đó cuỡi qua Pittsburgh và từ đó chạy về lại TX. Tự nhiên lôi được cái xe rẻ về TX một cách miễn phí (CMU trả phí đi lại) rồi lại được ~$1650 tiền bồi thường từ cty shipping nữa. Đúng là quá đã, tôi thầm tưởng bở.

4. Đang tí tửng vì số tiền thặng dư này, vậy mà ngay khi tôi đáp xuống New York, anh Huy[2] đã chửi cho te tua vì cái tội dại gái (mua hàng cũ online, mà còn ở NJ). Đã vậy lại còn đòi bay sang đấy lôi vợ về tới tận TX trong khi chưa mua bảo hiểm cho vợ[3]. Thực ra thì ảnh nói hoàn toàn đúng, tôi chẳng qua thích risk-taking nên hay chơi dại. Sau khi mua bảo hiểm ngay trong tối hôm đấy, hôm sau, tôi lại phiền ảnh (thank you very much) chở chỗ bán xe để rước em Sonata về.

Sonata chụp tại nhà, Austin (16/1/2007)

Đính hôn hơn 2 tháng rồi mà giờ mới có dịp rước dâu nên tôi lập tức nhảy lên em Sonata nhắm hướng Pittsburgh phi hùng hục 6h đồng hồ liền rồi lao thẳng lên phòng của Francois (một giáo sư ở Tepper, CMU) tán phét mà không thấy mệt. Trong thời gian ở Pittsburgh, ngoài giờ lên trường bô lô ba la với các giáo sư của CMU, tôi còn tranh thủ ăn chơi hưởng lạc với anh Nguyên (học Computer Science), anh Tuấn béo (học Civil Engineering), và một vài đồng chí khác (thank you very much). Tôi cũng cảm thấy khá tội lỗi vì đã tham ô tiền của CMU nhưng sau đó lại từ chối cái admission package của bọn này, và nhất là phản bội lại niềm tin của các đồng chí Pittsburgh.

Ngay cái đêm trước khi xuất phát về lại Austin, em Sonata tự nhiên lăn ra kêu oai oái nào là “kiểm tra động cơ” (check engine), “thiếu nhớt” (low oil), rồi “hết pin” (low battery) và cuối cùng ngất xỉu ngay giữa đường. Thế là tôi và 1 vài đồng chí khác đành phải đẩy cái tấm thân bồ đề của em vào bên lề đường (cũng may là em bất tỉnh ngay gần nhà). Hoang mang: đấy là cảm giác của tôi lúc bấy giờ. Dễ hoang mang quá đi chứ: vợ vừa mới rước về, chạy chưa được 3 ngày đã sùi bọt mép rồi lăn đùng ra xỉu. Tôi cũng xí xọn cởi áo (mở nắp trước) kiểm tra bên trong có bị gì không nhưng mà một thằng vừa mới cưới vợ, chưa có kinh nghiệm như tôi thì chỉ biết nhìn soi mói chứ biết kiểm tra cái gì. Lúc đấy tôi nghĩ đến anh Huy đầu tiên vì ảnh nói đúng quá nhưng lai không dám gọi điện vì sợ lại bị nghe chửi. Tôi lầm bầm chửi thằng bán xe giao hàng đểu cho mình. Chửi xong, mặc kệ em chết cóng ngoài đường[4], tôi qua nhà anh Tuấn béo làm bát cơm canh cá rồi chui tọt vào chăn ngủ.

…

Còn tiếp (lại đi ngủ)

[3] Ở Mỹ, nếu không có car insurance thì không được phép lái xe.

[4] Pittsburgh lúc này còn khá lạnh, nhiệt độ xấp xỉ 0 độ C.